در خارج ، و اگرچه در خارج ما بحذاء ندارند اما منشاء انتزاع مكان موجوداتى هستند كه با هم موجودند و منشأ انتزاع زمان حوادثى كه در تعاقب يكديگر واقع مىشوند . دكارت اگرچه گفته است مكان امر حقيقى است و ليكن معتقد است كه عبارت از همين اجسام است كه اگر فرض كنيم جسم نيست فضاى خالى كه محل و حيّز آن است باقى نخواهد « 1 » بود . و همچنين زمان عبارت از نفس متغيّرات است . ولى غير دكارت مىگويند : اگر فرض كنيم اجسام از ميان برداشته شوند مكان كه حيّز آن است خالى باقى مىماند و متفرع بر همين دكارت مىگويد : خلأ تصور نمىشود و سايرين مىگويند تصور مىشود . دكارت مىگويد : وقتى بگوئيم فضا خالى است مثل آن است كه مىگوييم كوزه خالى است . كوزه از آب خالى است اما از هوا پر است فضا هم از يك جسم خالى است اما از مطلق جسم خالى نيست . جسم و ماده ( Le Corps et la matiere ) آنچه اقوال در كتب فلسفه اروپايى در تركيب اجسام نقل كرده‌اند پنج است : اول : مذهب دكارت كه جسم عبارت از امتداد ( etendue ) است نه شيئى ممتد ؛ يعنى چيز ديگرى غير طول و عرض و عمق نيست و در تعبير از عقيده او گفته‌اند : La matiere c ' est l ' etendue نه اينكه est etendue بنابراين ماهية تمام اجسام يكى مىشود . « 2 » دوم : عقيده ليپ نيتز كه مىگويد جسم مركب است از اجزاء بسيطه

--> ( 1 ) . عقيده دكارت شبيه است به عقيده شيخ الرئيس و اتباع وى از فلاسفه اسلام . و عقيده سايرين با متكلمين و ابو البركات بغدادى كه خواجه در تجريد نيز اختيار كرده است . ( 2 ) . مذهب اول موافق با شيخ اشراق و مذهب دوم با نظام معتزلى و مذهب سوم بسيارى از متكلمين اسلام و مذهب چهارم با ذيمقراطيس و مذهب پنجم با ابو على و اكثر حكماى اسلام است .